Polówka wiązkowa (Agrocybe aegerita, znana też jako pioppino i polnička topolová) daje się prowadzić na dwa sposoby, które mają ze sobą niewiele wspólnego poza gatunkiem grzyba. Jeden to inwestycja w drewno na kilka sezonów. Drugi to cykl zamknięty w foliowym worku, powtarzalny o każdej porze roku. Wybór między nimi warto zrobić świadomie, bo wymagają innego sprzętu, innego miejsca i innej cierpliwości.

Ścieżka pierwsza: klocek drewna

Co trzeba przygotować

Podstawą są klocki, kłody i pnie drzew liściastych ścięte 1-3 miesiące wcześniej, o średnicy 15-20 cm i długości 50 cm. Polówka najlepiej rośnie na topoli i osice; z drzew twardych sprawdza się buk i grab. Poza drewnem potrzebna jest grzybnia, nylonowy worek lub folia stretch do owinięcia klocka oraz parafina albo wosk do zaślepienia otworów po szczepieniu.

Dwie techniki szczepienia

Sam zabieg przebiega tak samo jak przy boczniaku ostrygowatym. Drewno tniemy na kawałki o długości 20-50 cm — i tu pojawia się pierwszy kompromis: krótszy klocek grzybnia skolonizuje szybciej, ale wyda mniej grzybów.

• „Na rzaz” — w klocku robimy kilka nacięć, na przykład piłą spalinową, na 1/3 grubości pniaka. W nacięcia wpychamy grzybnię ziarnistą i zabezpieczamy ją przed wysychaniem oraz ślimakami, choćby taśmą klejącą.
• „Otwór” — wiercimy w pniaku otwory w rozstawie ok. 10-20 cm i umieszczamy w nich grzybnię ziarnistą albo grzybnię na kołkach. Ten drugi wariant jest wygodniejszy. Otwory zamykamy parafiną lub woskiem pszczelim.

Przerost — kilka miesięcy

Zaszczepioną kłodę wkładamy do foliowego worka z kilkoma niewielkimi dziurkami na wymianę powietrza; alternatywą jest owinięcie folią stretch. Temperatura przerostu to ok. 20 stopni. Przy szczepieniu latem klocki można od razu wystawić na zewnątrz, w cieniste miejsce. Kilka klocków warto ułożyć w stertę i przykryć plandeką.

Inny wariant: głęboki dołek wyłożony na dnie folią. Na folii kładziemy klocki, a dół przykrywamy deskami albo folią i gałęziami.

Przerastanie trwa kilka miesięcy. Długość tego okresu zależy od ilości użytej grzybni, temperatury i przede wszystkim rodzaju drewna — twarde grzybnie przerastają dłużej niż miękkie.

Stanowisko i zimowanie

Do zawiązania owocników polówka potrzebuje dość wysokiej wilgotności względnej, dlatego miejsce w ogrodzie musi być wilgotne i zacienione, osłonięte od wiatru oraz bezpośredniego słońca.

Jeśli uprawa ma przezimować na zewnątrz, konieczne jest zabezpieczenie przed mrozem — liśćmi lub warstwą słomy. Szczególnie dotyczy to klocków wkopanych w ziemię. Drugie wyjście to przeniesienie klocków na zimę do folii, szklarni lub piwnicy i powrót do ogrodu wiosną.

Czego się spodziewać

Owocniki pojawiają się w temperaturze ok. 16-20 stopni, od późnej wiosny do jesieni, zależnie od pogody. Taka uprawa daje grzyby przez 3-6 lat — im twardsze drewno, tym dłużej.

Ścieżka druga: słoma lub trociny

Co trzeba przygotować

Sieczka słomiana albo trociny drzewa liściastego — materiał musi być zdrowy i czysty, bez śladu zapleśnień. Do tego grzybnia ziarnista, worki foliowe wysokotemperaturowe (na przykład do pieczenia w piekarniku), korek z waty i niewielka ilość otrąb pszennych jako dodatek białkowy do substratu z trocin.

Podłoże

Drobno siekaną słomę lub trociny zanurzamy w wodzie na ok. 24 godziny. Ciepła woda przyspiesza nasiąkanie. Drugiego dnia podłoże odstawiamy, żeby okapało z nadmiaru wody. Docelowa wilgotność to 65-70% — sprawdzian jest prosty: przy ściśnięciu substratu w dłoni powinna wylecieć kropelka wody.

Trociny mieszamy z nawilżonymi otrębami pszennymi w ilości ok. 5-10% objętości substratu. Worki napełniamy do 2/3 objętości, żeby zostało miejsce na wymieszanie podłoża z grzybnią, i zawiązujemy.

Pasteryzacja

Napełnione worki wkładamy do garnka z wodą i gotujemy ok. 1 godziny. Potem worek wyjmujemy i pozostawiamy do ostygnięcia. Gotowanie powtarzamy jeszcze raz lub dwa. Wariant parowy wymaga wydłużenia pasteryzacji do 1,5 godziny.

Szczepienie

Grzybnię zbitą, nie sypką, trzeba rozkruszyć na jak najdrobniejsze ziarenka. Pracujemy w czystym pomieszczeniu, bez zanieczyszczeń i pleśni. Ostudzony worek otwieramy i mieszamy podłoże z grzybnią w proporcji 3-5% objętości substratu. Całość ubijamy, żeby stanowiła jedną bryłę, i zamykamy worek watowym korkiem — kultura musi oddychać.

Przerost — 3-4 tygodnie

Worki układamy w czystym pomieszczeniu, w temperaturze ok. 20-25 stopni C. Podłoże powinno przerosnąć po 3-4 tygodniach; termin zależy od ilości grzybni, temperatury i rodzaju materiału. Światło na tym etapie nie ma znaczenia — może być, może go nie być.

Owocowanie

W przerośniętym worku wycinamy kilka otworów o średnicy 1 cm. Nie za dużo, bo podłoże wyschnie. Substrat przenosimy do pomieszczenia o temperaturze ok. 18-20°C, wysokiej wilgotności i dostępie światła dziennego lub sztucznego o natężeniu 300-500 luksów przez ok. 8 godzin na dobę. Pierwsze grzyby powinny pojawić się po ok. 2 tygodniach.

Zbiór

Polówkę zbiera się gromadnie, gdy większość grzybów jest dojrzała. Wyznacznikiem jest kapelusz — w momencie zbioru powinien być jeszcze lekko wypukły.

Pieczarka różni się od boczniaka czy shiitake jedną rzeczą: pracujemy tu na dwóch warstwach, które mają zupełnie inne zadania. Dolna to przefermentowany obornik — z niego grzybnia czerpie pokarm. Górna to okrywa, czyli warstwa „ziemi” nakładana dopiero po przerośnięciu podłoża. Okrywa nie odżywia grzybni. Jest sygnałem, bez którego owocniki się nie zawiążą. Kto tego rozdziału nie pilnuje — najczęściej przy podlewaniu — kończy z pięknie przerośniętym kompostem bez grzybów.

Poniżej cała droga: najpierw warstwa dolna, potem górna.

Co trzeba przygotować

• świeży koński gnój — w uprawie amatorskiej najlepszy; alternatywnie kurzak, gnój świński lub króliczy (bez resztek siana)
• słoma
• gips
• płyta fermentacyjna, np. wybetonowane miejsce, na którym poprowadzimy fermentację
• worki foliowe, skrzynki lub regały do samej uprawy
• okrywa torfowa, czyli ziemia do przykrycia przerośniętego podłoża
• grzybnia ziarnista

Warstwa dolna: fermentacja obornika

Świeży słomiasty koński gnój układamy na ubitej ziemi, najlepiej na płycie betonowej, i nawilżamy wodą przez 2-3 dni. Jeśli gnój jest mało słomiasty, trzeba dodać słomy tak, aby jej stosunek do łajna wynosił ok. 4:1. Inne oborniki wymagają wymieszania ze słomą jeszcze przed nawilżeniem: świński i króliczy w stosunku 1:4, kurzak 1:6.

Po tych kilku dniach nawilżania formujemy pryzmę kompostową o szerokości i wysokości co najmniej 1 metra. Mniejsza pryzma nie zagrzeje się prawidłowo i podłoże nie nadaje się do rozrostu grzybni. Usypaną pryzmę posypujemy równomiernie gipsem — 20 kg na 1 m³ obornika — i zostawiamy do zagrzania. Po kilku dniach temperatura wewnątrz powinna sięgać ok. 60°C.

Pierwszy przerzut wykonujemy 6-7 dni od usypania pryzmy. Zasada jest jedna: to, co leżało na dole i na zewnątrz, ma trafić do środka nowej pryzmy, a to, co było w środku — na zewnątrz. Jeśli podłoże jest na tym etapie za suche, dowilżamy je. Wody dodajemy tyle, żeby pojawiła się w niedużej ilości u podstawy pryzmy, ale z niej nie wypływała. Przerzut powtarzamy jeszcze dwa razy, w odstępach 5-dniowych.

Latem fermentacja trwa zwykle 21-25 dni. Zimą, gdy prowadzimy ją na zewnątrz, czas może wydłużyć się o 5-7 dni.

Po czym poznać, że kompost jest gotowy

Nawóz ma jednolite, jasnobrązowe zabarwienie, słoma w nim skruszała, a zawartość wody mieści się w przedziale 65-70%. Taki materiał można przenieść do pomieszczenia. Jeśli zostały partie nieprzefermentowane, przerzucamy jeszcze raz i formujemy luźną pryzmę na 2-3 dni.

Osobno sprawdzamy amoniak — w substracie nie może być wyczuwalny, bo hamuje rozrost grzybni.

Szczepienie i przerastanie

Gotowy obornik mieszamy z grzybnią ziarnistą, np. na czystej posadzce. Grzybnię zbitą trzeba wcześniej rozkruszyć jak najdrobniej. Dawka to 0,5-1,0% wagowo w stosunku do podłoża, czyli 2,5-5 kg grzybni na 1 m³ substratu.

Zaszczepiony substrat wkładamy do worków foliowych, skrzynek albo wykładamy na półki i lekko ubijamy. Po ubiciu warstwa powinna mieć 18-25 cm. Górną powierzchnię równamy i przykrywamy papierem gazetowym, który stale lekko zwilżamy.

Podłoże stawiamy tam, gdzie temperatura utrzymuje się na poziomie 20-22°C. Grzybnia przerasta je w ok. 2-3 tygodnie; w niższej temperaturze wolniej. Gazetę zraszamy na bieżąco, żeby górna warstwa nie przesychała — ale bez zalewania podłoża.

Warstwa górna: okrywa

Okrywa to 3-5 cm warstwa „ziemi” nakładana na przerośnięte podłoże. Bez niej nie powstaną owocniki. Jeśli nie mamy gotowej okrywy pieczarkowej, przygotowujemy ją sami: torf ogrodniczy z gliną i piaskiem, z dodatkiem 1-3% wapna polowego lub kredy pastewnej.

Dobrze sporządzona okrywa:

• ma dużą i stabilną pojemność wodną, dobrze chłonie wodę
• przepuszcza powietrze i gazy powstające w podłożu — jest luźna, gruzełkowata
• nie zaskorupia się ani nie zbryla podczas podlewania
• ma odczyn lekko zasadowy, ok. 7,5 pH

W uprawie amatorskiej sprawdza się dostępny w sklepach ogrodniczych torf odkwaszony albo ziemia kwiatowa o wysokim pH.

Krycie okrywą

Kryjemy wtedy, gdy pod gazetą na całej powierzchni widać delikatną białą grzybnię. Gazetę zdejmujemy i nakładamy 3-5 cm okrywy. Wcześniej trzeba ją rozdrobnić i nawilżyć tak, aby po ściśnięciu w dłoni wyciekło kilka kropel wody.

Powierzchnię wyrównujemy i ponownie przykrywamy papierem gazetowym. Po około 10-14 dniach na torfie pod gazetą pojawi się grzybnia pieczarki. Żeby przerosła okrywę równomiernie, w ósmym dniu od jej nałożenia można przegrabić ją w całym przekroju, wyrównać i znów przykryć gazetą.

W momencie, gdy na okrywie widać pierwsze punkty białej grzybni, ściągamy gazetę i obniżamy temperaturę o kilka stopni — optymalnie do 16°C. Miejsce uprawy wietrzymy, tak by był stały dostęp świeżego powietrza. Od tej chwili przestajemy nawilżać podłoże i utrzymujemy wysoką wilgotność w pomieszczeniu.

Zawiązki i owocowanie

Po obniżeniu temperatury, zdjęciu gazety i rozpoczęciu wietrzenia zawiązki owocników powinny pojawić się w ciągu kilku dni. To najbardziej wrażliwy moment całej uprawy — kultura źle znosi wahania temperatury i nadmierne podlewanie. Podlewanie najlepiej wznowić dopiero wtedy, gdy zawiązki osiągną wielkość groszku.

Owocniki tworzą się rzutami, w odstępach kilkudniowych. W zależności od temperatury uprawy podłoże wydaje grzyby przez ok. 6-10 tygodni.

Zbiór i utrzymanie uprawy

Pieczarki delikatnie wykręcamy z podłoża. Nigdy nie wyrywamy ani nie wycinamy. Po zbiorze oczyszczamy okrywę z resztek trzonków i zaschłych owocników, a warstwę okrywy możemy uzupełnić.

Tu wraca podział na dwie warstwy: okrywa ma pozostawać stale wilgotna, samo podłoże nie może zostać zalane wodą. Przez cały czas dbamy też o higienę uprawy.

Muchówki

Grzybnia i same grzyby — szczególnie gnijące — przyciągają z bardzo dalekich odległości małe muszki i muchówki, które się nimi żywią. To jeden z podstawowych problemów przy produkcji grzybów. Liczna „inwazja” oznacza straty w uprawie i staje się przyczyną infekcji oraz chorób.

W uprawie amatorskiej profilaktycznie stosuje się w pobliżu np. lepy czy płytki na owady. Gdy muchówek jest dużo, trzeba sięgnąć po środek owadobójczy, np. w formie aerozolu. Trzeba jednak pamiętać, że grzyby chłoną różnego rodzaju zanieczyszczenia — „muchozoli” nie używamy, gdy grzyby już wyrosły.

Pieczarka dwuzarodnikowa (Agaricus bisporus, Žampion).

Zacznijmy od tego, co odróżnia czubajkę kanię od boczniaka czy pieczarki: ten gatunek nie przeszedł pełnego udomowienia. Uprawiać ją można, ale owocniki pojawią się tylko wtedy, gdy stanowisko będzie przypominać naturalne. Bez tego zostaje sama grzybnia w ziemi i żadnego plonu.

Czego szuka w naturze

Skraje łąk, polany, obrzeża lasów. W odróżnieniu od większości grzybów radzi sobie także na siedliskach stosunkowo suchych. Owocniki wychodzą zwykle od końca lipca do końca października — dokładny termin rozstrzyga pogoda.

Kluczowa zależność: czubajka potrzebuje kontaktu z roślinami, przede wszystkim z trawami. Pod tym względem zachowuje się podobnie jak czasznica olbrzymia. Trawnik nie jest tu dekoracją, tylko warunkiem owocnikowania.

Metoda z obornikiem — skuteczna, ale wymagająca zaplecza

Najpewniejszy wariant, praktycznie stuprocentowy: grzybnią zaszczepia się przefermentowany obornik, przygotowany tak jak pod grzybnię pieczarki. Po przerośnięciu materiał wysadza się w wybrane miejsca w ogrodzie.

Minus jest jeden i poważny — trzeba mieć spory zapas obornika, żeby fermentacja przebiegła prawidłowo. Dla większości ogrodów przydomowych to odpada.

Szczepienie wprost do gruntu

Pozostałe sposoby polegają na wprowadzeniu grzybni bezpośrednio pod korzenie traw. Skuteczność jest niższa i w dużej mierze zależy od tego, jak trafnie dobierzemy miejsce. Stanowisko powinno być:

• bogate w próchnicę,
• zasobne w wapń i krzemiany,
• osłonięte od bezpośredniego słońca.

Cały proces przebiega podobnie do mikoryzacji różnymi szczepionkami mikoryzowymi i ma zbliżoną skuteczność.

Gniazda

Motyką albo szpadlem podnosimy darń lub robimy niewielki dołek. W okolice korzonków trawy wsypujemy 10–20 ziarenek grzybni. Dołek zasypujemy i udeptujemy. Gniazda rozmieszczamy co 0,5–1 m — im gęściej, tym większa szansa na przyjęcie. Z 1 litra grzybni zaszczepimy 100–200 m².

Dywan

Wariant na wiosnę i wczesną jesień. Trawnik napowietrzamy aeratorem, który rozcina darń w wielu miejscach, a następnie równomiernie wysiewamy grzybnię ziarnistą. Przysypujemy cienką warstwą ziemi i walcujemy. Tu 1 litr grzybni wystarcza na 50–80 m².

Pierwsze dwa tygodnie

Po dwóch tygodniach warto rozkopać kilka punktów szczepienia i sprawdzić, czy strzępki wychodzą z ziarenek w stronę korzonków trawy. To najwcześniejszy sygnał, że grzybnia pracuje.

Przez pierwsze tygodnie miejsca szczepień delikatnie nawilżamy. Szczególnie w upały i podczas dłuższych okresów bez deszczu.

Terminy i realne ryzyko

Grzybnię wysadzamy od kwietnia do końca października, w zależności od pogody. Pierwszych grzybów nie spodziewajmy się wcześniej niż w drugim roku uprawy.

I rzecz, o której warto wiedzieć przed zakupem: uprawa może się nie udać. Susza, upały, zalanie stanowiska przez ulewy albo plaga gryzoni potrafią zniweczyć całą pracę. Czubajka kania to gatunek dla kogoś, kto traktuje ogród długoterminowo i akceptuje, że część prób kończy się niczym.

Czasznicę można uprawiać, ale nie jest to gatunek udomowiony. Żeby zawiązała owocniki, potrzebuje warunków zbliżonych do tych, w jakich rośnie naturalnie. Kluczowy jest kontakt grzybni z roślinami — głównie z trawami, podobnie jak w przypadku czubajki kani. Z tego powodu uprawa czasznicy to w praktyce praca na trawniku lub łące, a nie w skrzyni czy w worku.

Jakie miejsce grzybnia przyjmie

Zanim otworzysz opakowanie, obejrzyj teren. Stanowisko powinno spełniać kilka warunków:

• gleba bogata w próchnicę,
• obecność wapnia,
• obecność krzemianów,
• brak bezpośredniego nasłonecznienia.

Szczepienie prowadzone bezpośrednio w gruncie przebiega podobnie jak zabieg mikoryzacji różnymi szczepionkami mikoryzowymi — i ma zbliżoną skuteczność. Wybór miejsca waży tu więcej niż sama technika.

Metoda najpewniejsza: obornik

Praktycznie stuprocentową skuteczność daje zaszczepienie przefermentowanego obornika, przygotowanego tak jak pod grzybnię pieczarki. Po przerośnięciu grzybnią materiał wysadza się w wybrane miejsca w ogrodzie.

Wada jest jedna, za to poważna: trzeba dysponować sporą ilością obornika, żeby fermentacja przebiegła prawidłowo. Przy małych porcjach proces się nie udaje.

Szczepienie w grunt — dwa warianty

Pozostałe metody polegają na wprowadzeniu grzybni wprost pod korzenie traw. Są mniej skuteczne, ale nie wymagają przygotowania podłoża.

Gniazda

1. Motyką albo szpadlem podnieś darń lub zrób niewielki dołek.
2. Wsyp 10–20 ziarenek grzybni w okolice korzonków trawy.
3. Zasyp dołek i udepcz.

Gniazda rozmieszcza się co 0,5–1 m. Im gęściej, tym większa szansa na przyjęcie. Z 1 litra grzybni zaszczepisz 100–200 m².

Dywan

Wariant stosowany głównie wiosną i wczesną jesienią.

1. Napowietrz trawnik aeratorem — narzędzie rozcina darń w wielu miejscach.
2. Rozsiej grzybnię ziarnistą równomiernie po całej powierzchni.
3. Przysyp cienką warstwą ziemi.
4. Zwałuj.

Tu zużycie jest większe: 1 litr grzybni wystarcza na 50–80 m².

Pierwsze dwa tygodnie

Po dwóch tygodniach warto rozkopać kilka punktów szczepienia i sprawdzić, czy strzępki wychodzą z ziarenek w stronę korzonków trawy. To najwcześniejszy sygnał, że grzybnia pracuje.

Przez pierwsze tygodnie miejsca szczepień delikatnie nawilżaj — szczególnie w upały i podczas dłuższych okresów bez deszczu.

Terminy i to, czego nie da się zagwarantować

Grzybnię wysadza się od kwietnia do końca października, w zależności od pogody. Pierwszych grzybów spodziewaj się najwcześniej w drugim roku uprawy.

Uprawa może się nie udać. Powodem bywa susza, upał, zalanie stanowiska przez ulewy albo plaga gryzoni. To ryzyko wpisane w gatunek, który wciąż rośnie bardziej na swoich warunkach niż na naszych.

Uprawa boczniaka to ciąg zakrywania. Nacięcie w klocku zaślepiamy parafiną, zaszczepiony pniak wkładamy do worka, słomę zamykamy w folii. Żadna z tych barier nie jest jednak szczelna — w każdej robi się otwory. Grzybnia potrzebuje osłony przed wysychaniem, obcymi zarodnikami i szkodnikami, ale bez wymiany powietrza po prostu się dusi. Poniżej obie metody uprawy rozpisane według tej zasady: co zamykamy i gdzie zostawiamy przejście.

Uprawa na klockach drewna

Materiał i stanowisko

Podstawą jest klocek ze zdrowego, ściętego drzewa liściastego o średnicy 15–20 cm albo pień pozostały po wycince. Drewno tniemy na odcinki 20–50 cm. Krótszy klocek grzybnia opanuje szybciej, ale grzybów da mniej.

Poza tym potrzebne będą:

• grzybnia — ziarnista lub na kołkach,
• nylonowy worek albo folia stretch do owinięcia klocka,
• parafina lub wosk pszczeli do zaślepienia otworów po szczepieniu.

Miejsce w ogrodzie ma być wilgotne i zacienione, osłonięte od wiatru i od bezpośredniego słońca. Palące słońce jest dla tej uprawy wykluczone. W pomieszczeniach zamkniętych uprawę prowadzi się przez cały rok.

Pierwsza bariera: zamknięcie miejsca szczepienia

Kłody szczepi się na dwa sposoby. „Na rzaz” — kilka nacięć, na przykład piłą spalinową, na 1/3 grubości pniaka; w nacięcia wkłada się grzybnię ziarnistą i zabezpiecza ją przed wysychaniem oraz szkodnikami (ślimaki, muszki) choćby taśmą klejącą. „Na otwór” — wiertłem do drewna wierci się otwory w rozstawie ok. 20 cm, wypełnia grzybnią ziarnistą albo kołkami, co jest wygodniejsze. Otwory zamyka się parafiną lub woskiem pszczelim.

Druga bariera: worek z dziurkami

Zaszczepione kłody wkłada się na czas przerostu do worka foliowego, w którym robi się kilka niewielkich dziurek na wymianę powietrza. Alternatywnie klocek owija się folią stretch. Temperatura przerostu to 20–24°C. Przy szczepieniu latem klocki mogą stać na zewnątrz, w cieniu. Kilka pni układa się w stertę i przykrywa np. plandeką.

Inny wariant: głęboki dołek z folią na dnie, klocki kładzione bezpośrednio na foli, całość przykryta deskami albo folią i gałęziami.

Przerastanie pniaków trwa kilka miesięcy. Decyduje ilość użytej grzybni, temperatura i przede wszystkim rodzaj drewna — twarde grzybnia opanowuje dłużej niż miękkie.

Zdjęcie osłony i owocowanie

Przerośnięte klocki wyjmujemy z worka i ustawiamy w ogrodzie. Można je wkopać do 1/3 wysokości, żeby grzybnia pobierała wilgoć z podłoża. Miejsce ma być wilgotne, ale nie mokre — pień „stojący w wodzie” oznacza szybkie obumarcie grzybni. W ciepłe i upalne dni warto podlewać okolice uprawy.

Tak przygotowane pnie owocują wiosną i jesienią, czasem także chłodnym latem albo ciepłą zimą. To uprawa najbliższa naturalnym warunkom boczniaka ostrygowatego. Pierwszy rok daje mniej niż drugi i trzeci. Na drewnie miękkim boczniak plonuje średnio 3–4 lata, na twardym 5–7 lat. Rozłożone klocki idą na kompost albo do spalenia.

Zbiera się całe karpy, w momencie gdy brzegi kapeluszy zaczynają się prostować.

Uprawa na słomie i trocinach

Podłoże i pomieszczenie

Sprawdza się siekana słoma pszeniczna, pszenżytnia, żytnia lub rzepakowa. Jęczmiennej i owsianej się nie poleca. Boczniak dobrze rośnie również na trocinach z drzew liściastych, zrębkach i różnego rodzaju odpadach papierowych.

Temperatura pomieszczenia: 8–18°C, optymalnie ok. 10°C dla boczniaka ostrygowatego, 16–20°C dla mikołajkowego i 18–24°C dla cytrynowego. Konieczne jest światło naturalne lub sztuczne przez 10 godzin na dobę, wysoka wilgotność i świeże powietrze. W praktyce sprawdzają się komórki, garaże, piwnice, ziemianki czy altanki.

Przygotowanie podłoża

Słoma musi być bardzo dobrej jakości: sucha, bez zapleśnień i zanieczyszczeń. Kolejność jest następująca:

• posiekać słomę — im drobniejsze kawałki, tym lepiej,
• włożyć ją, ubijając, do mocnych worków foliowych i zalać gorącą wodą tak, by całość była zanurzona,
• worek zawiązać sznurkiem i zostawić na ok. 12 godzin,
• przebić spód worka albo obciąć dolne rogi, żeby woda swobodnie wyciekła,
• namoczoną słomę bez wody zostawić jeszcze na 24 godziny w temperaturze 45°C.

Bez mocnych worków słomę można sparzyć w dużym naczyniu lub wannie. Najlepszym rozwiązaniem jest pasteryzacja nawilżonej słomy, np. w parniku do ziemniaków, przez 4–6 godzin w temperaturze 60–65°C.

Szczepienie

Do szczepienia przystępuje się, gdy słoma schłodzi się do ok. 25°C. Pomieszczenie ma być czyste, higiena wysoka. Zbitą grzybnię trzeba rozdrobnić. Przy kontakcie z grzybnią najlepiej pracować w jednorazowych rękawiczkach, żeby jej nie skazić.

Rozdrobnioną grzybnię miesza się w worku z nawilżoną słomą i mocno ubija — bez pustych przestrzeni. Worek ponownie wiąże się sznurkiem i nacina: kilka do kilkunastu dziurek o średnicy 1,5–2 cm w odstępach 20 cm, można też zrobić nacięcia krzyżowe nożykiem do tapet. To ten sam mechanizm co przy klockach — worek jest zamknięty, ale nie szczelny.

1 litr grzybni ziarnistej wystarcza na 20–30 kg mokrej słomy. Najwygodniejsze są worki, których średnica po napełnieniu i ubiciu wynosi ok. 30–35 cm.

Przerastanie

Worek z zaszczepionym substratem układa się w ciepłym, czystym miejscu o temperaturze 20–25°C. Światło na tym etapie nie ma znaczenia. Niższa temperatura wydłuża przerost. Górna granica jest twarda: powyżej 30°C wewnątrz worka grzybnia zamiera. Dobrze przygotowany substrat w optymalnej temperaturze przerasta w 14 dni.

Prawidłowy przerost widać po równomiernym zabieleniu podłoża. Zielona pleśń w worku oznacza źle przygotowaną słomę albo niedostateczną higienę przy szczepieniu.

Szok chłodem, światło i zbiory

Żeby przerośnięte podłoże dało zadowalającą liczbę owocników, trzeba je zaszokować — radykalnie obniżyć temperaturę w pomieszczeniu do ok. 12°C albo wystawić worki wiosną, jesienią lub zimą na kilka dni i nocy na zewnątrz. Zmrożenie substratu nie szkodzi plonowaniu.

Po schłodzeniu worki wracają do pomieszczenia o temperaturze ok. 15°C. Po kilku dniach w otworach powinny pojawić się zawiązki. Od tego momentu potrzebne jest światło ok. 10 godzin na dobę oraz wietrzenie — dostęp świeżego powietrza. Wilgotność powietrza trzeba utrzymywać wysoko, na przykład zlewając wodą posadzkę.

Boczniaki wyrastają z otworów całymi karpami. Zbiera się je, gdy brzegi kapeluszy zaczynają się prostować u większości grzybów. Karpę delikatnie wykręca się tak, żeby w dziurce znów była widoczna słoma. Nożem się nie odcina.

Owocowanie idzie rzutami co kilka tygodni, a każdy kolejny jest mniejszy od poprzedniego. Podłoże wystarcza zwykle na 4–5 rzutów, czyli 3–4 miesiące uprawy.

Wysterylizowane trociny to podłoże bez konkurencji. Zasiedli je ten organizm, który dostanie się tam pierwszy — grzybnia z Twojego worka albo pleśń z powietrza w kuchni. Każdy element opisanej niżej procedury służy temu, żeby wygrała grzybnia.

Co trzeba mieć pod ręką

• trociny drzew liściastych
• grzybnia ziarnista
• specjalne worki do uprawy grzybów (worki dostępne na mykogo.pl)
• szybkowar
• wiadro lub inny pojemnik do mieszania trocin

Podłoże: trociny, dodatek białkowy, woda

Bazą są trociny z drzew liściastych. Same trociny to zbyt mało — trzeba je wzbogacić w łatwo dostępne białko i węglowodany, czyli otręby pszenne albo śrutę ze ziarna zbóż. Dodatki nie powinny przekraczać 10–20% podłoża.

Przed odkażaniem podłoże nawilża się do wilgotności 60%. Praktycznie: na każdy 1 kg trocin idzie 1,5–1,7 litra wody. Wymieszane trociny przenieś do worków przeznaczonych do uprawy grzybów — są odporne na wysoką temperaturę i mają filtr, który pozwala podłożu na wymianę gazową.

Szybkowar

Worki wstaw do szybkowaru na dwóch talerzach: dolny odsuwa je od dna, górny działa jako obciążenie, żeby worek nie zasłonił zaworu bezpieczeństwa.

Sterylizacja ciśnieniowa trwa trzy godziny pod ciśnieniem 15 psi. Po tym czasie wyłącz podgrzewanie i zostaw podłoże w zamkniętym szybkowarze na co najmniej 8 godzin, żeby ostygło.

Szczepienie — moment o największym ryzyku

To najbardziej krytyczny etap, bo wymaga sterylnych warunków. Zanim otworzysz cokolwiek, przetrzyj powierzchnie robocze alkoholem 70%. Sprawdź też, czy podłoże jest już wystarczająco chłodne — wysoka temperatura zabija grzybnię.

Pracuj szybko, ale spokojnie. Świeżo wyprane ubranie, dobrze umyte ręce, dezynfekcja rąk (alkohol 70% sprawdza się dobrze). Nie wywołuj ruchów powietrza w pomieszczeniu. Grzybnia i otwarty worek z substratem mają kontakt z powietrzem tak krótko, jak to możliwe.

Worek otwierasz od góry i wsypujesz rozdrobnioną grzybnię. Standardowa dawka to 5–10% wagi substratu — przy substracie o wadze 2,5 kg wychodzi zwykle od 125 do 250 g grzybni na ziarnie.

Zamknięcie i wymieszanie

Najlepiej zamknąć worek zgrzewarką impulsową; część domowych zgrzewarek próżniowych ma wbudowaną funkcję zgrzewania i też się nada. Bez zgrzewarki: skręć samą górę worka, złóż ją raz dla lepszego uszczelnienia i zaciśnij opaską samozaciskową.

Dopiero po zamknięciu mieszasz grzybnię z podłożem — jak najbardziej równomiernie. Dlatego warto zostawić w worku dużo wolnej przestrzeni: zamknięty worek można zwijać i masować, żeby rozprowadzić grzybnię. Na koniec podłoże „ubija się” o blat stołu z powrotem w zwarty blok.

Inkubacja

Zaszczepione bloki wstaw do czystego pomieszczenia albo pojemnika z pokrywką — sprawdza się zwykłe pudło do przechowywania. Temperatura inkubacji to około 18 do 25°C, aż grzybnia rozejdzie się równomiernie po całym podłożu.

Czas zależy od gatunku, jakości grzybni i temperatury. W praktyce rozrzut jest duży: od 2 do 16 tygodni.

W pełni skolonizowany substrat jest gotowy do wydania owocników. Tu drogi się rozchodzą — każdy gatunek ma własne wymagania na etapie owocowania. Szczegóły znajdziesz przy poszczególnych produktach na mykogo.pl.

Kołki zaszczepia się w drewno przez cały rok — nie ma tu sezonu, w którym prace są zabronione. Jedno zastrzeżenie: dopóki grzybnia nie opanuje kłody, musi mieć dodatnią temperaturę. Poniżej cały cykl w kolejności, w jakiej rzeczywiście się go wykonuje.

Czego potrzebujesz przed startem

• kłoda drewna o długości 90–120 cm
• piła do drewna
• wanna albo beczka do moczenia
• wiertarka i wiertło 9 mm
• grzybnia na kołkach — drewniane kołki w pełni skolonizowane grzybnią
• torba z juty, folia spożywcza, stretch
• wosk uszczelniający
• młotek

Drewno — tu przesądza się wynik

Jakość kłody decyduje o powodzeniu bardziej niż cokolwiek innego. Świeżo ścięte drewno odstaw w suche miejsce na 2–3 tygodnie. Potem zanurz całą kłodę w wannie na 2–3 dni i zostaw ją na dobę na zewnątrz, żeby obeschła.

Wymiary, które się sprawdzają: średnica 20–35 cm, długość 90–120 cm, kora zachowana.

Kołki po dostawie

Przesyłkę z grzybnią zostaw na 2 lub 3 dni w temperaturze pokojowej, maksymalnie 28°C. Grzybnia potrzebuje tego czasu na regenerację. Jeśli szczepienie planujesz później, kołki idą do lodówki — 2–5°C.

Szczepienie

Zacznij od odcięcia dwucentymetrowych plastrów z obu końców kłody. Te kawałki wyrzucasz. Chodzi o ograniczenie zanieczyszczeń i konkurencyjnych grzybów oraz pleśni.

Otwory wierć wokół pniaka, równolegle, na głębokość 4–5 cm. Pracuj bez pośpiechu i nie napieraj na wiertarkę. Rozgrzane drewno traci jakość. W gotowe otwory wbij kołki. Warto zaszczepić także świeżo odsłonięte powierzchnie czoła — daje to lepsze rezultaty.

Gdy cała kłoda jest obsadzona, zamknij otwory woskiem. Najprościej: pędzlem nanieść ciepły, płynny wosk, a odcięte końcówki po prostu zanurzyć.

Przerost — około 10 tygodni

Owiń pnie wilgotnymi workami jutowymi albo stretchem. Folia ma jedno zadanie: nie pozwolić drewnu wyschnąć za szybko. Miejsce — zacienione: ogród albo dobrze wentylowana piwnica.

Worki jutowe przez cały ten czas muszą pozostać wilgotne. Faza kończy się, kiedy w miejscach szczepienia zobaczysz biały nalot. To grzybnia.

Ustawienie na stanowisku

Skolonizowaną kłodę wstaw pionowo w wykopany w ogrodzie dołek o głębokości 15 cm.

Na balkonie zastąp go doniczką wypełnioną piaskiem lub kamieniami. Drewno i podłoże wokół niego trzeba co jakiś czas podlewać.

Termin owocowania rozkłada się na cały rok — zależy od gatunku i pogody. Grzyby wracają przez kilka sezonów, dopóki w drewnie starcza składników odżywczych.

Lentinula edodes (Shiitake) — inny tryb pracy

Ten gatunek nie wymaga kontaktu z glebą. Kłody można przymocować choćby do ogrodzenia. Zalecane wymiary są tu mniejsze: długość około 90–120 cm, średnica około 15–20 cm, z korą.

Shiitake trzeba pobudzić do owocowania:

• zanurz kłodę na 24 h w zimnej wodzie, całkowicie pod powierzchnią
• po wyjęciu uderzaj nią (rzucaj) o betonowe podłoże
• pierwsze zawiązki pokażą się po około 14 dniach

Po zbiorze kłoda odpoczywa 6–10 tygodni. Potem namaczanie i uderzanie można powtórzyć.

Zima

Ochrona przed mrozem sprowadza się do owinięcia kłód workami jutowymi.

Ślimaki

Ślimaki uwielbiają grzyby i potrafią zniszczyć cały plon. Rozwiązanie: ogrodzenie przeciwślimacze wokół kłody. Nie stosuj przynęt na ślimaki ani innych chemicznych środków ochrony — trucizna może trafić do owocników.

Kostka trocinowa przerośnięta grzybnią nie potrzebuje od ciebie inkubacji. Ta część pracy jest już wykonana. Twoja pierwsza czynność to nacięcie folii — i to ona przesądza, gdzie wyrosną owocniki i czy w ogóle się zawiążą. Każdy gatunek ma tu inny schemat, a pomyłka na tym etapie kosztuje cały cykl.

Cztery sposoby otwarcia worka

Wszystkie kostki wyglądają tak samo. Sposób ich uruchomienia — nie.

• Odcięcie górnej części worka do brzegu kostki. Reszta substratu zostaje w folii, odsłonięta pozostaje tylko górna powierzchnia. Tak postępujesz z boczniakiem cytrynowym, różowym, eryngii, z polówką oraz z reishi.
• Zdjęcie worka w całości. Worek przecinasz i ściągasz z podłoża. Ta metoda dotyczy nameko.
• Wyjęcie substratu z worka. Kostka pracuje całkowicie odsłonięta — tak prowadzi się shiitake.
• Worek zostaje zamknięty. Soplówki jeżowatej nie otwiera się od góry. Górną część folii owijasz wokół kostki tak, by wypchnąć całe powietrze i nie zostawić wolnej przestrzeni nad substratem. Potem nożykiem do tapet nacinasz folię wzdłuż dłuższego boku — minimum 15 cm. Owocnik wyjdzie tym jednym nacięciem.

Parametry dla poszczególnych gatunków

Co utrzymujesz po nacięciu

Wilgotność

Wartości różnią się między gatunkami, ale punkt odniesienia to 80–90%. Bez higrometru też sobie poradzisz — chodzi o to, żeby owocniki nie przesychały i nie pękały. Druga granica jest równie realna: przy nadmiarze wody grzyby nasiąkają i stają się podatne na zanieczyszczenia.

Wymiana powietrza

Najczęściej lekceważony warunek. Grzyby wydzielają CO2 i potrzebują świeżego tlenu. Uprawa w zamkniętej przestrzeni bez wentylacji — na przykład w plastikowym pojemniku — daje owocniki z długimi, słabymi nogami i małymi kapeluszami. Delikatny ruch powietrza ma jeszcze jedno zadanie: nie pozwala wilgoci gromadzić się na powierzchni grzybów.

Temperatura

Zasada jest jednostronna. Górnych wartości z tabeli nie przekraczaj. Niższe nie są problemem — wzrost po prostu zwolni.

Światło

Sama grzybnia rośnie i przeżywa bez światła. Owocniki bez niego wychodzą blade i skłonne do deformacji. Wystarczy jedna świetlówka energooszczędna, żarówka LED albo trochę naturalnego światła przez kilka godzin dziennie.

Dlaczego trociny, a nie kłoda

Uprawa gatunków związanych z drewnem na substracie trocinowym w pomieszczeniu daje plon szybciej i bardziej przewidywalnie niż kłody na zewnątrz, gdzie na pierwsze owocniki czeka się rok lub dłużej. Tutaj kostka potrafi zacząć owocować po kilku tygodniach. To nie jest metoda amatorska — podłoża trocinowe to podstawa produkcji u małych i dużych hodowców grzybów smakowych i leczniczych, z wyjątkiem pieczarek, które rosną na kompoście.